Almanya
Avusturya
Belçika
Bosna Hersek
Bulgaristan
Çek Cumhuriyeti
Danimarka
Estonya
Finlandiya
Fransa
Gürcistan
Hollanda
İngiltere
İrlanda
İspanya
İsrail
İsveç
İsviçre
İtalya
İzlanda
Kazakistan
Macaristan
Makedonya
Norveç
Polonya
Portekiz
Romanya
Rusya
Sırbistan
Slovakya
Slovenya
Türkiye
Ukrayna
Yunanistan
Serbest Yazılar
Fransız Elle dergisinin baş editörü olan Jean-Dominique Bauby bir gün aniden rahatsızlanır ve vücudunda sol göz kapağı dışında hiçbir yerini hareket ettirmez. Çok ender görülen locked-in sendromuna yakalanan Bauby’in doktorları ve terapistleri onunla iletişim kurmak için yeni bir alfabe hazırlar ve Bauby bu sayede otobiyografik bir kitap hazırlar. Kitabı basıldıktan on gün sonra hayatını kaybeden Bauby’i anlatan Kelebek ve Dalgıç, Amerikalı yönetmen Julian Schnabel’in kamerası ve Mathieu Amalric’in oyunculuğuyla hayat bulurken, bizlere de didaktik bir dille azim ve başarı öyküsü anlatmıyor. Bunun yerine kişisel bir dramı gerçekçi olduğu kadarda estetik yansıtmayı seçiyor. Yönetmen, bu tercihini inanılmaz bir duyarlılık ve yetenekle beyazperdeye taşıyor. Bauby’in içinde bulunduğu duruma karşın zengin içsel dünyasından, hayallerinden, düş gücünden ve espri anlayışından bir şey kaybetmemesi ise filmin başka bir artısı. Geçirdiği ciddi rahatsızlığa karşın kendini kısa sürede toparlamaya çalışan ve hayatla barışan Bauby, düşleri sayesinde kendi içsel dünyasının sınırlarını zorlayarak, kendine çıkış alanları da yaratmayı başarıyor.
Bugün bütün yaşamımın bir başarısızlık dizisi olduğunu fark ettim. Sevemediğim kadınlar, elimden kaçırdığım fırsatlar, uçup havaya karışan mutlu anlar… (Jean-Dominique Bauby)
Yönetmen Schnabel’in bizi de Bauby’in dünyayı gördüğü şekilde görmeye zorlayan kamera açıları (kameranın Bauby’nin sol gözünden her şeyi izleyen bir göz konumu) sayesinde, bizde Bauby’in durumu ve bakış açısını daha iyi kavrıyoruz. Onun gözünün buğulanması, gözyaşlarına hakim olamayışı, etrafı tanımak için gözünü sürekli döndürüşü bizimde onun durumunu içselleştirmemizi sağladığı gibi, bir bedene hapsolmanın getirdiği dayanılmaz bunalımı da bizlere yaşatıyor. Biz bu duruma alışırken yönetmen yeniden bir hamle yapıyor ve Bauby’in hayatını düzensiz görüntüler eşliğinde bize tanıtmaya başlıyor. İçine yavaşça girdiğimiz ve içselleştirmek üzere olduğumuz bedenin zihnindeki anılarını ve geçmiş yaşantısını öğrendiğimizde ise, tam anlamıyla Bauby’le ortak bir farkındalığa kavuşuyoruz. Film bu şekilde Bauby’i hiçbir zaman azmin ve başarının canlı kanıtı gibi göstermiyor. Azmi, başarıyı, hayata olan bağlılığı, hayal gücünün insana yaptırabileceklerini ve anıların güzelliğini bizim kendi kendimize kavramamızı sağlıyor. Buna da en iyi Bauby’in zihninde çıktığımız yolculukla muktedir oluyoruz. Kaldı ki, Bauby’de hiçbir zaman öyle örnek alınacak ve kendinden bir kahraman yaratılacak karakterde biri de değil zaten. Üç çocuğuna rağmen karısını bırakışı ve başka bir kadınla ilişkiye girmesi, Tanrı’yı inkar edişi ve asi kişiliği onun örnek alınacak bir kişilik olmadığının da kanıtları gibi. Hoş, yönetmen hiçbir zaman bunlarla ilgilenmiyor. O yargılamıyor kimseyi, bize yargılamamız için fırsatta tanımıyor. Yavaş yavaş Bauby’i tanıtıyor bizlere. Acelesi yok Schnabel’in, Bauby’in alfabeyi öğrenişi gibi bizde zamanla Bauby’in zihnindekilere ortak oluyoruz. İşte ortak olduğumuz anda da onu herhangi bir şeyle yargılamanın yanlış olacağını fark ediyoruz. Artık bir Alexandre Dumas kitabının ya da bir Julian Schnabel filminin karakteri kadar basit değil. Yaşayan, nefes alan, sol gözüyle dünyayı algılayan, düşleri olan, kızan, öfkelenen, gülen ve güldürebilen bir birey. Schnabel’in bana göre en büyük başarısı da buradan kaynaklanıyor. Bauby’in otobiyografik kitabından yola çıkarak, Bauby’i canlı bir insan yapmayı başarıyor. Seyirciye, onun gibi dünyayı algılamayı, onun gibi düşünmeyi, onun gibi yazmayı ve yaşamayı öğretiyor. Schnabel gerçekten sihirli bir dokunuşla Bauby’i beyazperdede diriltiyor. Görüntü yönetmeni Janusz Kaminski’nin kamerasıyla ışık ve renk şiirsel bir uyumla birbirini tamamlarken, arka plandaki zihinlerde kapılar aralayan mekanlar ve kullanılan birbirinden güzel müziklerle de Bauby’in hayatı bir sinemasal şölene dönüşüyor.
Bu şölende Bauby’i canlandıran Mathieu Amalric başrolünün hakkını verirken, bir insanın sadece sol gözüyle aktarılabileceklerinin çok ötesine geçerek, bütün ruhuyla da canlandırdığı karakterin içsel dünyasına uyum sağladığını gösteriyor. Özellikle telefonda babasıyla konuştuğu ve eski karısının yanında sevgilisinin aradığı sahnelerde Amalric, hiç hareket etmeden bütün duygularını bizlere aktarıyor. Keder, üzüntü, moral bozukluğu, iç sıkıntısı, isteyip de yapamamanın getirdiği sinir krizleri ve daha nicesi onun inanılmaz kompozisyonuyla ekrana yansıyor. Bauby’in babası Papinou rolündeki Max Von Sydow’da Amalric’i aratmayacak kadar başarılı oynuyor. O da odasına hapsolmuş bir karakteri canlandırıyor ve iki karakterinde ortak noktaları bir yerden sonra yaşam şekilleri oluyor. Bauby’in eski eşi Celine’i canlandıran Emmanuelle Seigner’de eski eşine nasıl yaklaşacağını ve onunla nasıl iletişim kuracağını bilemeyen, sevse de sevdiğini yeterince gösteremeyen bir kadın rolünde oldukça iyi. Hem sinematografi çalışmasıyla hem de müzikleri ve oyunculuklarıyla Kelebek ve Dalgıç, her şeyi dört dörtlük filmler sınıfına girmeyi hak ediyor. Yönetmen, Bauby’in hayatını dalgıç kıyafeti içindeki adam metaforuyla izleyicilerin zihinlerine kazırken, onun çırpınışlarını belli ki bizim duymamızdan çok, bizimde o çırpınışları hissetmemizi istiyor. Bizimde dalgıç kıyafetini giyerek o muğlak derinliklere dalmamızı ve Bauby’in içinde bulunduğu durumu oradan izah etmeye çalışmamızı arzuluyor. Kitaplar dolduracak kadar zengin bir hayal gücünün evet için bir, hayır içinse iki kez göz kırpmakla sınırlanamayacağını, algılanan gerçekliğin ifade ediliş şekli ne olursa olsun hayatın içinde umudunda olduğunu gösteriyor. Evet, son sözü kitaba yapılan eleştirilerden birine bırakmakta fayda var: Kelebek ve Dalgıç; sessiz yalnızlığa dokunaklı bir ziyaret. Bauby’in sessiz dış dünyasına karşın, engin içsel dünyasını keşfetmek ve içinde insana dair pek çok ayrıntı bulmak isteyen sinemaseverlere şiddetle tavsiye olunur.
Barış Saydam
bar_saydam@hotmail.com
Barış Saydam
Erdem Korkmaz
Güzin Tanyeri
Melih Tu-men
Osman Danacı
Soner Sezer
Temmuz S. Gürbüz
Yiğitalp Ertem
"The Diving Bell and the Butterfly" için 0 yorum yapılmış